Kalendarium jest ułożone według miesięcy i dni, a nie chronologicznie, by nauczycielom łatwiej było znaleźć ciekawostkę na najbliższą lekcję.

05.01.1896
Wiedeń, Austria
Franz Exner i Ludwig Haschek zademonstrowali publicznie działanie promieni X
 

To ważna data w historii nauki, ponieważ to właśnie tego dnia austriacki fizyk Franz Exner i jego student, Ludwig Haschek, zademonstrowali publicznie działanie promieni X w Wiedniu.

Ta demonstracja była jednym z pierwszych publicznych pokazów możliwości nowo odkrytej technologii i przyczyniła się do jej szybkiego rozpowszechnienia w świecie nauki i medycyny.

Promienie X roku odkrył Wilhelm Roentgen, niemiecki fizyk. Tego przełomowego odkrycia dokonał 8 listopada 1895 r. i było ono (jak wiele innych) przypadkowe. Roentgen eksperymentując z katodowymi lampami próżniowymi, zauważył nieznane wcześniej promieniowanie, które miało zdolność przenikania przez różne materiały i tworzenia obrazów na fotopłytach.

Roentgen początkowo ochrzcił swoje odkrycie "promieniami X", używając litery "X" jako symbolu niewiadomej w matematyce. Później te promienie zaczęto nazywać "promieniami Roentgena".

Przeczytaj więcej o odkrywcy promieni X

01.02.1972
Kalifornia, USA
Pierwszy kalkulator naukowy
 

Dziś kalkulatory naukowe mamy pod ręką w każdym smartfonie i komputerze, dlatego trudno uwierzyć, że podręczny kalkulator naukowy to zaledwie 50-letni wynalazek.

1 lutego 1972 roku firma Hewlett Packard wprowadziła na rynek pierwszy ręczny kalkulator naukowy, który kosztował 395 dolarów. Nazwano go HP-35, bo miał 35 klawiszy. Był to pierwszy kalkulator osobisty, który mógł wykonywać funkcje logarytmiczne i trygonometryczne za pomocą jednego przycisku. Wyświetlacz z czerwonymi diodami LED podawał notację naukową do 10 cyfr mantysy i 2 cyfr wykładnika.

Cenę kalkulatora od premiery kilkakrotnie obniżano, by ostatecznie skończyć na 195 dolarach. Do lutego 1975 roku, gdy zaprzestano produkcji tego modelu, sprzedało się około 300 tys. sztuk.

Liczby i funkcje do obliczeń były wprowadzane w odwrotnej notacji polskiej (ONP*), co wymagało stosowania klawisza ENTER, ale nie były konieczne nawiasy ani znak równości.

Kalkulator działał na baterie, posiadał kilka układów scalonych, a miał wymiary 79x147x24 mm.

*) - odwrotna notacja polska została opracowana przez australijskiego naukowca Charlesa Hamblina jako "odwrócenie" beznawiasowej notacji polskiej Jana Łukasiewicza na potrzeby zastosowań informatycznych. Hamblin sugerował, aby notację tę nazwać "Azciweisakul notation" (Notacja Azciweisakuł - "Łukasiewicza" pisane od tyłu). (Źródło: http://lidia-js.kis.p.lodz.pl/LM_lab/onp.php).

05.02.1878
Paryż, Francja
Urodził się André Citroën
 

André Citroën, to francuski inżynier i przemysłowiec, który wprowadził metody masowej produkcji Henry'ego Forda do europejskiego przemysłu samochodowego.

Jego ojcem był holenderski handlarz diamentami Levie Citroën, matką warszawianka, Masza Amelia Kleinman; oboje pochodzenia żydowskiego. Poznali się w Warszawie.

André Citroën studiował w École Polytechnique. Po ukończeniu studiów, podczas podróży do Polski, odkrył dzięki szwagrowi (bankierowi Bronisławowi Goldfederowi) w fabryczce w Głownie nieznany we Francji, tańszy sposób wytwarzania przekładni zębatych o zębach daszkowych. Kupił na niego patent. Przekładnie takie były trwalsze i pracowały ciszej od tradycyjnych. Po powrocie do Francji otworzył mały zakład mechaniczny. Zęby koła zębatego daszkowego znalazły się w znaku firmowym Citroëna i do dziś są symbolem tej marki.

Citroën w 1908 roku pomógł firmie samochodowej Mors zwiększyć produkcję ze 125 do 1200 samochodów rocznie. Po wybuchu I wojny światowej Citroën przekonał armię francuską do konieczności masowej produkcji amunicji. W 1915 roku zbudował fabrykę amunicji, w której produkcja pocisków sięgała 55 000 sztuk dziennie. Po tym sukcesie powierzono mu odpowiedzialność za organizację zaopatrzenia wszystkich francuskich zakładów amunicyjnych w niezbędne surowce.

Po wojnie Citroën przekształcił swoją pierwotną fabrykę broni w zakład masowej produkcji małych, niedrogich samochodów; pierwszy samochód Citroëna zjechał z taśmy montażowej w 1919 r. Przemysłowiec był doskonałym racjonalizatorem i organizatorem. Opracował system komunikacji podmiejskiej Paryża, a także unowocześnił miejską korporację taksówkową.

 

Citroën nie miał żony i dzieci. Przez nałóg hazardowy niemal doprowadził własne przedsiębiorstwo do bankructwa. Zostało przejęte w latach 30-tych ubiegłego wieku przez głównego wierzyciela, firmę Michelin.

Lata drugiej świetności firmy przypadły na okres po II wojnie światowej, gdy wypuszczała ona na rynek kultowe modele: osobowe DS, GS, CX oraz dostawczego Citroena HY.

08.02.1934
Tobolsk, Syberia
Urodził się Dmitrij Mendelejew
 

8 lutego 1834 roku urodził się w syberyjskim Tobolsku Dmitrij Mendelejew, twórca układu okresowego pierwiastków.

Po zdobyciu tytułu magistra z chemii w Sankt Petersburgu przeprowadził przełomowe badania nad kapilarnością cieczy i spektroskopem.

W 1869 roku opublikował „O zależności właściwości pierwiastków chemicznych od mas atomowych”. Mendelejew sformułował prawo okresowości, które stwierdza, że właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków są funkcją ich masy atomowej. To prawo było fundamentalne dla rozwoju chemii.

Późniejsze lata życia Mendelejewa były poświęcone także działalności społecznej i politycznej, promując m.in. reformy edukacyjne i zmierzające do modernizacji Rosji. Zmarł w 1907 roku.

Kliknij, aby przeczytać więcej o Dmitriju Mendelejewie

19.02.1473
Toruń
Urodził się Mikołaj Kopernik, polski astronom
 

Mikołaj Kopernik był zdolnym matematykiem i astronomem – wizjonerem, który odkrył heliocentryczną budowę Układu Słonecznego.

Od IV wieku p.n.e. czasów uczeni uważali, że Ziemia z zamieszkującymi ja ludźmi stanowi centrum Wszechświata, a wszystkie planety i gwiazdy poruszają się wokół niej. Aby ten ruch opisać matematycznie, trzeba było jednak stosować skomplikowany układ sfer niebieskich, epicykli, ekwantów i deferentów, opracowany przez Ptolemeusza w II wieku n. e.

Mikołaj Kopernik był kanonikiem, ale religia w jego życiu nie odgrywała większego znaczenia. Był też prawnikiem, urzędnikiem, dyplomatą i lekarzem. Astronomią zajmował się zaś hobbystycznie. Nie znając pojęcia siły grawitacji, opierając się o ówczesne zasady fizyki i matematyki, opracował heliocentryczny model Układu Słonecznego, w którym wszystkie planety krążą wokół Słońca znajdującego się w centrum. Uznał, że Ziemia jest planetą, która oprócz rocznego obiegu wokół Słońca, obraca się raz na dobę wokół własnej osi i że bardzo powolne, długotrwałe zmiany kierunku tej osi są przyczyną następstwa równonocy. Zrozumiał, że odległość do gwiazd jest ogromna w porównaniu z rozmiarami naszego Układu Słonecznego. Swoje idee spisał w książce De Orbium Coelestium Revolutionibus. Choć ukończył ją w 1530 r. zażądał, by została opublikowana po jego śmierci, co nastąpiło w 1543 r. Do roku 1758 Kościół rzymskokatolicki zakazał publikacji tej książki jako sprzecznej z dogmatami religijnymi.

Prace Kopernika okazały się przełomem w nauce i otworzyły drzwi genialnym odkryciom Galileusza, Keplera i Newtona.

Polacy i Niemcy toczą odwieczny spór o narodowość astronoma. Kopernik był człowiekiem pogranicza. Mówił po niemiecku, choć znał polski, będąc poddanym królów Polski i reprezentując Polskę chociażby w sporze z Zakonem Krzyżackim.

Na zdjęciu: pomnik Mikołaja Kopernika w Toruniu. 

28.02.1901
Oregon, USA
Urodził się Linus Pauling, światowej klasy chemik
 

Linus Pauling zastosował fizykę kwantową do budowy struktur wiązań chemicznych.

W wieku 16 lat opuścił szkołę średnią bez uzyskania dyplomu. Dostał go dopiero w 1962 roku, już jako dwukrotny laureat Nagrody Nobla. Został jednak przyjęty do Oregon State Agricultural College.
W 1954 roku dostał Nagrodę Nobla za odkrycie chemicznych podstaw życia, w 1962 r. pokojową - za propagowanie rozbrojenia i działalność pacyfistyczną.

Uważał, że duże dawki witaminy C chronią przed chorobami - od przeziębienia po raka. Dalsze badania nie potwierdziły tej opinii, chyba że jedynym argumentem ma być długowieczność Paulinga. Dożył 93 lat. Zmarł na raka prostaty.

06.03.1899
Niemcy
Felix Hoffmann opatentował kwas acetylosalicylowy
 

Substancja otrzymana przez niemieckiego chemika była czysta i stabilna chemicznie.

Autor wynalazku tak pisał o nim w odręcznych notatkach:
"Dzięki swoim właściwościom, takim jak kwaśny smak bez działania żrącego, kwas acetylosalicylowy ma przewagę nad kwasem salicylowym i dlatego zostanie zbadany pod kątem jego przydatności w leczeniu".

Firma, w której Hoffmann pracował, Friedrich Bayer & Co., zaczęła produkować Aspirynę jako lek przeciwbólowy, przeciwgorączkowy, stosowany początkowo na reumatoidalne zapalenie stawów. Miała przewagę nad kwasem salicylowym, ponieważ nie powodowała krwawienia z żołądka.

Hoffmann udoskonalił wcześniejszą, nieczystą postać leku, wynalezioną przez francuskiego chemika Charlesa Frederica Gerhardta (1853).

10.03.1876
Boston, USA
Pierwsza na świecie rozmowa telefoniczna
 

10 marca 1876 roku Alexander Bell przeprowadził pierwszą na świecie rozmowę telefoniczną.

Jego asystent Thomas Watson znajdujący się w sąsiednim pokoju usłyszał przez eksperymentalne urządzenie głos Bella, który powiedział do niego:
- Panie Watson, proszę tu podejść. Potrzebuję pana.

Eksperyment z telefonem został odnotowany w notatniku szkockiego naukowca właśnie 10 marca 1876 roku.

Tego samego dnia rozentuzjazmowany Bell napisał do ojca o swoim „wielkim sukcesie” i liczył, że „nadchodzi dzień, kiedy przewody telegraficzne [telefoniczne] zostaną podłączone do domów tak jak woda i gaz - a przyjaciele będą mogli rozmawiać ze sobą bez wychodzenia z domu”.

Swój wynalazek Bell przezornie i jak przystało na Szkota opatentował trzy dni wcześniej, a pierwszą zewnętrzną rozmowę telefoniczną przeprowadził jeszcze w tym samym roku.

Początkowo wynalazek Bella pozostał całkowicie niezauważony. Nawet na Wystawie Światowej w Filadelfii w 1876 roku nikt się nim nie interesował, poza cesarzem Brazylii. Wówczas kierownictwo wystawy nagrodziło wynalazek złotym medalem.

Rok później Aleksander Bell założył z teściem Bell Telephone Company, która dała początek niegdyś potężnej AT & T.

Kiedy w 1915 roku uruchomiono w Ameryce linię telefoniczną łączącą Nowy Jork z San Francisco, o powtórzenie pierwszej rozmowy telefonicznej sprzed lat zwrócono się do obu sędziwych.
Znajdujący się w Nowym Jorku Bell powiedział ponownie:
- Panie Watson, proszę tu podejść. Potrzebuję pana.
Siedzący w San Francisco Watson odparł:
- To już nie jest takie proste, tym razem potrzeba by na to przynajmniej tygodnia!

11.03.1955
Londyn
Zmarł Alexander Fleming, szkocki bakteriolog i lekarz
 

Alexander Fleming odkrył penicylinę G, która działa silnie bakteriobójczo, a łagodnie dla człowieka.

Alexander Fleming zmarł na oczach żony 11 marca 1955 roku. Przypisuje mu się odkrycie penicyliny, antybiotyku wyizolowanego z pleśni Penicillium. Sam Fleming uważał, że otacza go niezasłużona sława, skwapliwie z niej jednak korzystał.

Penicylina była pierwszym skutecznym antybiotykiem. Wprowadzono ją do leczenia w czasie II wojny światowej. Zapobiegała zakażeniom ran. W znacznym stopniu zmniejszyła też śmiertelność z powodu zapalenia płuc. Alexander Fleming, choć cieszy się wielką sławą jako odkrywca penicyliny, tak naprawdę przyczynił się do jej rozsławienia i spopularyzowania.

Fleming był wzorowym uczniem i studentem medycyny. Specjalizację z chirurgii uzyskał w 1909 roku. Nie wykonywał zawodu, poświęcił się badaniom naukowym. I wojna światowa i ogrom śmierci zrobiły na Flemingu potężne wrażenie. Dowodził, że zgorzel i tężec są skutkiem działania mikroorganizmów rozwijających się na polach uprawnych, gdzie upadali ranni żołnierze.

W latach 1928-1929 podczas badań laboratoryjnych odkrył, że pleśń zabija bakterie na płytkach doświadczalnych. Spostrzeżenie Fleminga na dobrą sprawę przeszło bez echa i dopiero inni badacze wprowadzili penicylinę do lecznictwa w czasach II wojny światowej. W 1945 roku Fleming wraz Howardem Walterem Floreyem i Ernstem Borisem Chainem, badaczami, którzy doprowadzili do zarejestrowania penicyliny jako środka leczniczego, otrzymali nagrodę Nobla.

Fleming musiał mocno się zdziwić wyróżnieniem, bo powiedział:
„Moją jedyną zasługą jest to, że nie zaniechałem obserwacji i jako bakteriolog dalej badałem problem”. Wiedział, że nie zasłużył na Nobla. Zbierał wycinki na swój temat w teczce podpisanej „Mit Fleminga”. Mit nie przeszkodził mu w chodzeniu w glorii noblisty.

12.03.1894
Atlanta, USA
Sprzedano pierwszą butelki Coca-Coli
 

Napój wynalazł w 1886 roku John Pemberton, farmaceuta z Atlanty.

Do produkcji słynnego napoju wykorzystał limonkę, cynamon, liście i nasiona koki.  Zalecał stosować go do leczenia rozedrgania nerwowego i jako eliksir stawiający na nogi.

Po śmierci Pembertona właścicielem firmy został Asa Candler. 31 stycznia 1893 r. opatentował słynną recepturę Coca-Coli już na bazie (wcześniej nieobecnej) wody gazowanej.

14.03.2018
Cambridge
Zmarł Stephen Hawking
 

Stephen Hawking, genialny brytyjski astrofizyk, zmarł 14 marca, w dzień liczby Pi i w rocznicę urodzin Alberta Einsteina.

Hawking zyskał status gwiazdy popkultury. Błyszczał w mediach, rzucał aforyzmami, ironizował, ganił kolegów naukowców.

Naukowo zajmował się między innymi czarnymi dziurami i teorią Wielkiego Wybuchu. Czarne dziury , czyli masywne obiekty o niewyobrażalnej sile grawitacji, wchłaniają do swego wnętrza nie tylko znajdującą się w pobliżu materię, ale nawet światło, twierdził Hawking. Teorię potwierdzono doświadczeniami. Dowodzą one też, że cały kosmos, a z nim czas, miał początek w Wielkim Wybuchu, czyli w tym, co przypuszczalnie tkwi „sprasowane grawitacją” w sercu każdej czarnej.

To jedna z potwierdzonych teorii Brytyjczyka. Tworzył też inne, często nie tyle na potrzeby nauki, co obecności w mediach, sporów z innymi naukowcami i bycia celebrytą.

W szkole genialny Anglik nosił przydomek Einstein, z powodu ponadprzeciętnej inteligencji. Po przejściu jak burza przez szkołę St. Albans High School zbudował komputer z aparatu telefonicznego, części od zegarków i innych używanych podzespołów. Od 21 roku życia cierpiał na stwardnienie zanikowe boczne. Z czasem ze światem komunikował się za pomocą klawiatury i syntezatora mowy (z akcentem amerykańskim).

Kierował wydziałem matematyki na katedrze Lucasa w Cambridge, będąc jednym z następców Izaaka Newtona na tym stanowisku.

18.03.1690
Königsberg
Urodził się Christian Goldbach – pruski matematyk.
Goldbach wysunął hipotezę, że każda parzysta liczba większa od 2 może być przedstawiona jako suma dwóch liczb pierwszych. Innymi słowy, jeśli weźmiemy dowolną parzystą liczbę większą niż 2, zawsze znajdziemy dwie liczby pierwsze, których suma daje tę liczbę. Na przykład:

10 = 3 + 7

20 = 7 + 13

42 = 5 + 37

Chociaż hipoteza Goldbacha została sprawdzona dla wielu dużych liczb parzystych, nie została jeszcze udowodniona dla wszystkich liczb parzystych, ani obalona. Mimo licznych prób, wciąż nie udało się znaleźć ogólnego dowodu ani znaleźć kontrprzykładu, który by obalił hipotezę. W związku z tym hipoteza Goldbacha pozostaje jednym z najdłużej nieudowodnionych twierdzeń w matematyce.
20.03.1934
Kilonia, Niemcy
Rudolf Kuhnold przeprowadził pierwszą udaną próbę użycia radaru
 

700-watowy nadajnik pracował na częstotliwości 600 megaherców, wyposażony był w odbiornik i czaszę anteny.

Odbierał echa sygnałów odbitych od pancernika Hesse, zakotwiczonego w odległości 550 metrów.

W październikowym teście tego samego roku, radar odebrał echo od okrętu oddalonego o 11 km. Urządzenie miało stwarzać przewagę na polu bitwy w nadchodzącej II wojnie światowej, ale... kto mieczem wojuje, od miecza ginie.

To USA i Wielka Brytania wykorzystały pionierskie prace Kuhnolda i rozwinęły je w niezawodny system wykrywania obiektów na wodzie i w powietrzu.

Matka historii ma na imię „Ironia”.

30.03.1892
Kraków
Urodził się Stefan Banach, wybitny polski matematyk
 

Od dzieciństwa wykazywał ponadprzeciętne zdolności matematyczne i językowe.

Po maturze pracował w księgarni. Studiował jako samouk. W czasie I wojny światowej pracował na stanowisku nadzorcy robót budowlanych, udzielał korepetycji.

W 1916 roku prowadził z kimś dysputy matematyczne na krakowskich Plantach. Przechodzący obok doktor Hugo Steinhaus usłyszawszy rozmowę, zainteresował się młodym dyskutantem. Zdarzenia nabrały tempa: publikacje, asystentura na Politechnice Lwowskiej. W 1920 r. doktorat z analizy funkcjonalnej, nowej dziedziny matematyki.

Z doktoratem sprawa była ciekawa, bo Banach nie zamierzał go pisać. Siedząc w zadymionych lwowskich knajpach rozwiązywał zadania matematyczne. Jego współpracownicy odbierali serwetki z notatkami, porządkowali i przepisywali. Banach złożył z ich pracy pracę doktorską jako swoją. Ani myślał jej bronić. Zatem znów postanowiono uciec się do podstępu. Zaproszono upartego matematyka do jakiegoś pokoju na uczelni, gdzie miał pomóc rozwikłać zadania. Zrobił to, nie zdając sobie sprawy, że obronił właśnie doktorat.

Banach stworzył dział matematyki zwany analizą funkcjonalną oraz był wybitnym członkiem lwowskiej szkoły matematycznej, skupiającej najzdolniejszych matematyków.

Zmarł 31 sierpnia 1945 roku na raka płuc.

31.03.1727
Kensington, Londyn
Zmarł Izaak Newton
 

Izaak Newton dla wielu był najwybitniejszym naukowcem wszech czasów.

Przed Newtonem konstrukcja świata tkwiła w mrokach domysłów, wierzeń i mitów. Po nim już wiedziano, że kosmosem rządzą ścisłe matematyczne prawa. Newton odkrył, między innymi, trzy prawa dynamiki i prawo powszechnego ciążenia.

Newton prowadził też badania alchemiczne. Słynny ekonomista John Maynard Keynes kupił alchemiczne zapiski Newtona wyrokując po ich lekturze i analizie, że Newton był  bardziej magikiem, niż naukowcem. Droga do wybitnych osiągnięć może prowadzić przez krainę baśni i magii...

Newton często wpadał w złość, rzadko się śmiał i żartował. Najprawdopodobniej był homoseksualistą.

Przeczytaj więcej. 

31.03.1889
Paryż, Francja
Otwarto wieżę Eiffla w Paryżu
 

To najwyższa wieża na świecie swojej epoki.

Stała się symbolem Paryża i popkultury, pokazywana setki tysięcy razy w filmach, obrazach, na zdjęciach, w reklamach. Mierzy 300 metrów i była najwyższym budynkiem świata do czasu zdetronizowania jej 40 lat później przez Empire State Building. 56-letni projektant, Gustave Eiffel, uczcił otwarcie wieży rozwijając na jej szczycie francuską flagę.
Ogromny, żelazny, kratownicowy projekt został wybrany jednogłośnie spośród 700 propozycji zgłoszonych na konkurs. Budowa trwała od 26 stycznia 1887 roku do 31 marca 1889 r. Pracowało przy niej 300 osób.

Wzniesiono ją z okazji wystawy światowej w Paryżu w 1889 roku, którą odwiedziło prawie 2 miliony osób.

08.04.1911
Saint Paul, USA
Urodził się Melvin Calvin
 

To amerykański biochemik, który w 1961 r. otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za odkrycia poszerzające wiedzę na temat mechanizmu fotosyntezy.

W tak zwanym cyklu Calvina opisał „ciemne reakcje” fotosyntezy zachodzące w roślinach zielonych w nocy i przekształcające dwutlenek węgla w cukier. Wykorzystując izotop węgla-14 jako znacznik w dwutlenku węgla, Calvin i jego zespół odkryli całą drogę, jaką przebywa atom węgla w roślinie podczas fotosyntezy: od absorpcji atmosferycznego dwutlenku węgla do jego wbudowania w węglowodany i inne związki organiczne. Wraz ze swoją grupą Calvin wykazał, że światło słoneczne oddziałuje na cząsteczki chlorofilu, a nie na dwutlenek węgla (jak wcześniej sądzono).

Posiadaczy czujnika CO2 zachęcamy do przeprowadzenia „zwykłego” eksperymentu fotosyntezy, wykorzystując gotowe doświadczenie.

12.04.1961
Orbita Ziemi
Jurij Gagarin odbył lot w przestrzeni kosmicznej
 

W 1961 roku Jurij Gagarin odbył pierwszy w dziejach ludzkości lot człowieka w przestrzeni kosmicznej.

Rosyjski kosmonauta odbył 108-minutowy lot na pokładzie statku kosmicznego Wostok 1, stając się tym samym pierwszym człowiekiem, który opuścił atmosferę Ziemi i wszedł w przestrzeń kosmiczną. Wydarzenie to było kamieniem milowym w historii eksploracji kosmosu.

Jurij Gagarin urodził się 9 marca 1934 roku we wsi Kłuszyno, niedaleko Gżatska (obecnie Gagarin), na terenie ówczesnego Związku Radzieckiego. Pochodził z rodziny chłopskiej, jego ojciec był stolarzem, a matka pracowała na roli. W 1950 roku wstąpił do technikum przemysłowego, a następnie zaciągnął się do radzieckiej szkoły lotniczej, gdzie zdobył licencję pilota wojskowego.

Po powrocie na Ziemię, Gagarin stał się międzynarodową sławą i był często zapraszany na oficjalne wizyty zagraniczne.

Jurij Gagarin zginął tragicznie w katastrofie lotniczej 27 marca 1968 roku w wieku 34 lat. Wspólnie z Władimirem Sierieginem, doświadczonym instruktorem lotu, odbywali lot treningowy na dwumiejscowym samolocie myśliwskim MiG-15UTI. Samolot rozbił się niedaleko miasta Kirżacz, w obwodzie włodzimierskim, na terenie Związku Radzieckiego (obecnie Rosja).

Przeczytaj więcej o Juriju Gagarinie i jego podróży kosmicznej

18.04.1955
Trenton (USA)
Zmarł Albert Einstein
 

Albert Einstein jest uznawany za jednego z największych fizyków w historii, obok Newtona, Maxwella i Galileusza.

Albert Einstein był twórcą szczególnej i ogólnej teorii względności oraz odkrywcą wielu praw i stałych przyrodniczych. W kwietniu 1953 r. u Einsteina pękł tętniak aorty. Einstein nie zgodził się na operację, mówiąc: „Chcę odejść wtedy, kiedy sam zechcę. Sztuczne przedłużanie życia jest niesmaczne”.

Einstein stworzył fundament nauki XX wieku. Jego szczególna i ogólna teoria względności jest podstawą do zrozumienia takich pojęć jak czas, masa, energia.

Szczególna teoria względności, sformułowana w 1905 roku, pozwala zrozumieć zachowanie cząstek elementarnych. Ogólna teoria względności otworzyła drogę do nowoczesnej kosmologii.

Przeczytaj więcej.

20.04.1862
Francja
Przeprowadzono pierwszą w historii pasteryzację
 

Trudno w to uwierzyć, ale od odkrycia procesu pasteryzacji minęło dopiero 159 lat.

W 1862 roku Ludwik Pasteur i Claude Bernard przeprowadzili pierwszy test pasteryzacji. 20 kwietnia tego roku podczas posiedzenia Francuskiej Akademii Nauk otwarto zapieczętowane 3 marca słoiki. Zawierały krew i mocz psa, stały ponad miesiąc w temperaturze około 30 stopni Celsjusza. Żaden z płynów nie uległ procesowi gnicia lub fermentacji.

Doświadczenie pokazało, że pasteryzować można także żywność, by przechowywać ją dłuższy czas bez zmiany jej składu chemicznego.

Początkowo pasteryzacja stosowana była przez browarników. Podgrzewali piwo do temperatury powyżej 70 stopni Celsjusza, co zabijało bakterie oraz pozwalało transportować i przechowywać złocisty trunek bez konieczności ciągłego chłodzenia

Dziś pasteryzacja jest niemal standardową procedurą w produkcji nie tylko piwa, ale także mleka, przetworów owocowych i warzywnych.

23.04.1858
Kilonia
Urodził się Max Planck
 

Max Planck odkrył, że światło rozchodzi się porcjami energii, zwanymi kwantami.

Energia takiej porcji jest uzależniona od częstotliwości światła (f) i dana wzorem: E = h·f.  Stała h, zwana dzisiaj stałą Planka, jest jedną z podstawowych stałych w fizyce.

Planck odkrył też geniusz Einsteina. To on wprowadził go do Pruskiej Akademii Nauk. Pojęcie kwantu Albert Einstein wykorzystał do wyjaśnienia efektu fotoelektrycznego, a w 1913 r. Niels Bohr - użył go do opisania budowy atomu.

Uczonemu trudno było pogodzić się z własnym odkryciem, że natura działa w sposób skokowy. Wciąż chciał powrócić do praw mechaniki Newtona i pozbyć się kwantów. Fizyka doświadczalna potwierdziła jednak wielokrotnie teorię Plancka.

Przeczytaj więcej.

08.05.1926
Londyn
Urodził się David Attenborough
 

David Frederick Attenborough to angielski przyrodnik i filmowiec, ikona popularyzowania wiedzy o przyrodzie i jej ochrony na świecie.

Działalność Davida Attenborougha trwa już grubo ponad pół wieku. Jego słynna seria telewizyjna Zoo Quest zaczęła się w 1952 roku i dała początek innym serialom oraz filmom przyrodniczym prezentowanym na antenie BBC. Przez kilka lat (1965-1969) Attenborough był w BBC kierownikiem programowym wyższego szczebla, ale potem wrócił do podróżowania i kręcenia seriali takich jak: Life of Earth, The Living Planet, Life in the Undergrowth. Kilka lat temu zaczął interesować się możliwościami produkcji filmów w 3D.

Mówi się o nim, że zaczął troszczyć się o przyrodę zanim stało się to modne. Jako pierwszy stawał w obronie dzikiej natury i apelował o zaprzestanie działań zagrażających przyrodzie.

Sir Attenborough jest ateistą, choć woli się określać jako agnostyk. Nie zgadza się on z biblijnym wezwaniem "czyńcie sobie Ziemię poddaną". Jego zdaniem, przyroda nie może być traktowana jako nigdy niewyczerpalne narzędzie służące doraźnym interesom człowieka.

Na zdjęciu: mural w Dublinie z podobizną Davida Attenborough.

12.05.1941
Niemcy
Konrad Zuse zaprezentował Z3, pierwszy działający komputer
 

Konrad Zuse był niemieckim inżynierem i pionierem informatyki, znanym z wynalezienia pierwszych funkcjonalnych komputerów.

Urodził się 22 czerwca 1910 roku w Berlinie. Lata młodzieńcze spędził w Braniewie, a od 1935 roku studiował na Politechnice Berlińskiej, gdzie początkowo zainteresował się inżynierią lotniczą, ale później skierował swoje zainteresowania ku konstrukcji maszyn.

W latach 30. XX wieku Zuse zaczął pracować nad ideą automatycznego obliczania. Jego pierwsza maszyna, Z1, była mechanicznym komputerem binarnym, który mógł wykonywać dodawanie, odejmowanie, mnożenie i dzielenie. Niestety, Z1 został zniszczony podczas II wojny światowej.

Jego najważniejszym osiągnięciem był komputer Z3, zbudowany w 1941 roku. Z3 był pierwszym na świecie, w pełni działającym komputerem, który używał binarnego systemu liczenia i sterowania. Był to też pierwszy komputer z programowalnym układem sterującym, co oznacza, że mógł wykonywać różne operacje w zależności od wprowadzonych poleceń. Z3 również został zniszczony.

Po zakończeniu wojny Zuse kontynuował swoją pracę nad komputerami. Jest uważany za twórcę pierwszego języka programowania wysokiego poziomu, Plankalkül, który stworzył podczas II wojny światowej, choć jego prace w tej dziedzinie nie były szeroko znane aż do lat 70.

Konrad Zuse zmarł 18 grudnia 1995 roku.

20.05.1873
USA
Opatentowano jeansy
20 maja 1873 r. Levi Strauss i Jacob Davis otrzymali patent na blue jeansy. Zastosowanie nitów do wzmocnienia kieszeni w spodniach roboczych zapoczątkowało rewolucję w przemyśle odzieżowym. W roku 1830, w małym bawarskim miasteczku, biednemu żydowskiemu krawcowi o nazwisku Strauss urodził się syn Levi, później też krawiec. 18-letni Levi Strauss wyemigrował za chlebem do Ameryki. Jego okręt, „Filadelfia”, przybił do brzegów Kalifornii w „złotym” roku 1848 (panowała wtedy kalifornijska gorączka złota). Levi, z zapasem mocnego płótna żaglowego na namioty, udał się w samo serce Złotej Ziemi, jednakże kopacze oświadczyli mu, że namiotów mają dość, brak im natomiast mocnych spodni, które nie darłyby się już po kilku dniach górniczej pracy. Więc Levi zaczął im szyć długie gacie z żaglowego płótna, po 13 dolarów za tuzin. Miały one tylko tę wadę, że kieszenie, po napchaniu ich próbkami skał, odpruwały się. Lecz tu w sukurs Straussowi przyszedł inny krawiec, Jacob Davis z Nevady, który mając dość ciągłego przyszywania swemu klientowi kieszeni wypychanych kamieniami, przymocował je dla kawału miedzianymi nitami. Levi kupił licencję na „kawał” wraz z jego autorem i tak narodziły się wiecznie modne spodnie. Nazwano je „blue jeans” (niebieskie dżinsy), gdyż płótno żaglowe zostało zastąpione mocnym drelichem tego koloru. Do Europy przywieźli je podczas II wojny, wraz z gumą do żucia, chłopcy z US Army. Waldemar Łysiak. Asfaltowy saloon. Wydawnictwo Nobilis, 2005.
23.05.1908
Madison (USA)
Urodził się John Bardeen
 

John Bardeen – pierwszy naukowiec, który dwukrotnie otrzymał nagrodę Nobla w tej samej dziedzinie.

John Bardeen (na zdjęciu z lewej) był współtwórcą tranzystora oraz teorii nadprzewodnictwa.

Tranzystor zrewolucjonizował elektronikę. Dzięki niemu dokonał się bodaj największy skok technologiczny w dziejach ludzkości.

Nadprzewodnictwo (zjawisko zerowego oporu elektrycznego występujące przy bardzo niskich temperaturach) jest działem fizyki i techniki rozwijającym się obecnie bardzo szybko, ale krok milowy w tej dziedzinie jest jeszcze przed nami. Mamy jednak podstawy, by przypuszczać, że wyprodukowanie nadprzewodników w temperaturze pokojowej może przyczynić się do takiej rewolucji technologicznej, jaką było swego czasu wynalezienie tranzystora.

Przeczytaj więcej

05.06.1977
Cupertino (USA)
Sprzedano pierwszy komputer osobisty Apple II
 

Ten komputer był wynalazkiem Steve'a Wozniaka, jednego z założycieli firmy Apple. Jako pierwszy wyświetlał grafikę w kolorze.

Klienci kupowali osobno, tak jak dziś w komputerach PC, monitor i klawiaturę. Komputer napędzał 8-bitowy procesor o szybkości 1Mhz. Standardowa pamięć wynosiła 64 kB, zaś RAM -  maksymalnie 48 kB. Masowa produkcja – także na licencji – sprawiła, że sprzęt występował w kilku konfiguracjach parametrów. Apple II dzięki możliwości rozszerzania pamięci i stacji dyskietek stał się popularnym komputerem do pracy.

Dla porównania: komputer, na którym piszemy tę notkę, został wyposażony w 64-bitowy procesor, pamięć RAM 16 GB i dysk twardy 222 GB. Nasze urządzenie jest już nieco przestarzałe, ale o Apple II piszemy nie tylko z powodu rocznicy, ale również dlatego, by wyobrazić sobie, jaki postęp dokonał się przez nieco ponad 40 lat w świecie technologii komputerowej. A teraz stoimy przed kolejną rewolucją: sztucznej inteligencji i komputerów kwantowych.

11.06.1842
Bawaria, Niemcy
Urodził się Carl von Linde
 

Carl von Linde był niemieckim naukowcem, wynalazcą i przemysłowcem.

Jako pierwszy na świecie skonstruował chłodziarkę sprężarkową (1876), która została przetestowana w monachijskim browarze. Warzenie dobrego piwa lager wymagało niskich temperatur, więc produkcja była możliwa jedynie zimą lub w głębokich piwnicach, w których używano dodatkowo lodu.

Dzięki wynalazkowi von Lindego warzenie złocistego trunku mogło przebiegać niezależnie od pory roku. Linde opracował też własną metodę skraplania gazów (1896) oraz otrzymywania ciekłego tlenu w procesie rektyfikacji (1902).

Carl von Linde był także profesorem inżynierii mechanicznej na Uniwersytecie Technicznym w Monachium. Założył firmę Linde AG, która dziś jest międzynarodowym koncernem zajmującym się gazami technicznymi.

Źródło zdjęcia: Linde AG.

Zobacz także: Jak działa lodówka?

30.06.1948
Murray Hill,
New Jersey, USA
John Bardeen i Walter Brattain wynaleźli tranzystor
 

Ściślej, tego dnia John Bardeen i Walter Brattain,  naukowcy z laboratorium Bella, zaprezentowali swój wynalazek – tranzystor.

Za swoje odkrycie otrzymali nagrodę Nobla z fizyki w 1956 roku.

Było to proste, maleńkie urządzenie wykorzystujące elektroniczne właściwości półprzewodnikowe płytki germanowej do wzmacniania sygnału elektrycznego. Tranzystor stanowił znaczący postęp elektroniczny w stosunku do lamp próżniowych. Innowacja przyczyniła się do oszczędności energii i wyraźnego zmniejszenia rozmiarów sprzętów elektronicznych. Doprowadziła też do miniaturyzacji komputerów.

Pierwsze, małe radioodbiorniki tranzystorowe pojawiły się w sprzedaży w 1954 roku.

Na zdjęciu: Replika pierwszego tranzystora firmy Bell Telephone Laboratories.

Sylwetkę Johna Bardeena, wizjonerskiego wynalazcy, przybliżamy w artykule:
John Bardeen – podwójny noblista z fizyki za półprzewodniki i nadprzewodnictwo.

01.08.1774
Wielka Brytania
Joseph Priestley odkrył tlen
 

Joseph Priestley, brytyjski prezbiteriański pastor i chemik, zidentyfikował gaz, który nazwał „powietrzem bez flogistronu”. Nie wiedział, że dokonał odkrycia tlenu.

Uczony otrzymał tlen, ogrzewając tlenek rtęci i zbierając wydzielający się gaz. Trzy lata później Antoine Laurent Lavoisier otrzymał tlen jako odrębny pierwiastek i wyjaśnił jego rolę w procesie spalania. Podał też definicję pierwiastka chemicznego.

Tlen jest najbardziej rozpowszechnionym pierwiastkiem na Ziemi, stanowi 49,4% masy jej skorupy. W całej skorupie ziemskiej jest więcej atomów tlenu, niż atomów wszystkich innych pierwiastków razem wziętych. Przeciętnie wśród 1000 atomów skorupy ziemskiej są 533 atomy samego tlenu, a 467 atomów przypada na wszystkie pozostałe pierwiastki łącznie.

W całej litosferze w ramach skorupy ziemskiej atomy (a raczej jony tlenu) zajmują ponad 90% przestrzeni, a jony pozostałych pierwiastków mniej niż 10%. Litosfera ziemska jest siecią jonową tlenu, w której zakątki powtykane są wszystkie inne pierwiastki. Jak rodzynki w cieście.

Tlen jest gazem bez barwy, smaku, zapachu. Istnieje jednak odmiana tlenu z „zapachem”. To ozon. Ozon (O3) jest odmianą alotropową tlenu, tworzącą się pod wpływem wyładowań elektrycznych.

Na zdjęciu: pomnika Josepha Priestleya w Leeds.

Ciekawostka o tlenie: https://pasco.com.pl/tlen-garsc-faktow-o-tlenie/

05.08.1930
Ohio, USA
Urodził się Neil Armstrong

Neil Armstrong to amerykański astronauta, który jako pierwszy człowiek postawił nogę na Księżycu.

Podczas wojny koreańskiej Armstrong służył jako pilot marynarki wojennej, a następnie dołączył do Narodowego Komitetu Doradczego ds. Astronautyki, późniejsza NASA, już jako cywilny pilot testowy. W 1962 r. jako pierwszy cywil dostał się do programu szkolenia astronautów. Był dowódcą misji Apollo 11, która przeszła do historii jako jedno z przełomowych wydarzeń na świecie.

Kiedy 21 lipca 1969, o godz. 2:56 czasu UTC Armstrong zszedł po drabince i postawił stopę na pokrytej pyłem powierzchni Srebrnego Globu, wygłosił słowa, które przeszły do historii: „To jest mały krok człowieka, ale wielki skok dla ludzkości”.

Istnieją teorie spiskowe, jakoby do lądowania na Księżycu miało nie dojść, a rzekome lądowanie na nim NASA miała sfotografować podczas ćwiczeń i symulacji w swoich ośrodkach.

Od 1971 roku Armstrong pracował jako profesor inżynierii lotniczej i kosmicznej na Uniwersytecie w Cincinnati. Był członkiem komisji, która badała katastrofę promu kosmicznego Challenger w 1986 roku. Zmarł 25 sierpnia 2012 roku w wieku 82 lat.

27.08.1883
Indonezja
Wybuch wulkanu Krakatau
 

27 sierpnia 1883 roku miał miejsce jeden z największych odnotowanych w historii Ziemi wybuch wulkanu.

20 maja 1883, indonezyjski wulkan Krakatau rozpoczął serię erupcji, które osiągnęły apogeum w sierpniu. Tę katastrofę uważa się za jedną z najgwałtowniejszych w historii ludzkości. 27 sierpnia 1883 Krakatau osiągnął punkt kulminacyjny. Erupcja była tak gwałtowna, że dwie trzecie wyspy zostało zniszczone. Wybuch spowodował najgłośniejszy dźwięk zarejestrowany w historii, słyszany na odległość 4800 km.

Tsunami wywołane erupcją dosięgnęło wysokości 40 metrów, niszcząc pobliskie wsie i powodując śmierć około 36 000 osób. Pył wulkaniczny uniesiony do atmosfery odbił światło słoneczne, prowadząc do globalnego ochłodzenia. Średnia temperatura na Ziemi spadła o 1,2 stopnia Celsjusza na jeden rok.

Erupcja Krakatau miała również długotrwałe skutki dla ekosystemów. Wyspa została w dużym stopniu zniszczona, ale w ciągu kilku dekad odnowiła swoją bioróżnorodność, stając się cennym przykładem sukcesji ekologicznej.

Więcej o wybuchu wulkanu Krakatau.

16.09.1736
Haga
Zmarł Daniel Gabriel Fahrenheit
 

Niemiecki fizyk, który większość życia spędził w Niderlandach. Wynalazł termometr alkoholowy (1709) i rtęciowy (1714).

To drugie urządzenie do niedawna należało do stałego wyposażenia domu wewnątrz i na zewnątrz oraz domowej apteczki. Teraz rtęciowy wynalazek Fahrenheita odchodzi w cień, ponieważ rynek konsumencki i edukacyjny szturmem zdobywają cyfrowe czujniki pomiarowe. Ale nie sposób nie docenić wynalazku Fahrenheita. Służył ludziom około 300 lat.

Fizyk ten opracował też skalę temperatury, która do dziś obowiązuje w niektórych krajach anglosaskich, w tym w USA. Oparł ją o cztery punkty odniesienia: za zero swojej skali przyjął temperaturę mieszaniny lodu i soli, 32 °F - temperaturę topnienia lodu, 98,6 °F - normalną temperaturę ciała a 212 °F - punkt wrzenia wody. Obecnie skale te definiuje się przez porównanie ze skalą Celsjusza i opiera na dwóch punktach odniesienia (32 °F = 0 °C; 212 °F = 100 °C).

Fahrenheit wynalazł również higrometr do pomiaru wilgotności względnej i eksperymentował z innymi cieczami odkrywając, że każda wrze w innej temperaturze, w dodatku zależnej od ciśnienia atmosferycznego.

Daniel Gabriel Fahrenheit urodził się w 1686 roku w gdańskiej rodzinie kupieckiej.

07.10.1885
Kopenhaga
Urodził się Niels Bohr
 

Niels Bohr to jeden z najwybitniejszych fizyków XX wieku, twórca model atomu wodoru, podstawy mechaniki kwantowej.

W 1922 roku Niels Bohr odebrał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. W latach dwudziestych XX wieku brał udział w badaniach nad teorią kwantów - matematyczną interpretacją wewnątrzatomowej rzeczywistości. Rozwinął tak zwaną kopenhaską interpretację mechaniki kwantowej, która do dziś dominuje w fizyce.

Kilkanaście lat później - uczestniczył w programie Manhattan, projektowaniu amerykańskiej bomby atomowej. Jednak nie wniósł większego wkładu do pracy, bo miał moralne wątpliwości, czy należy budować broń masowego rażenia.

Ciekawostka o naukowcu: Fizyka kwantowa a filozofia, według Nielsa Bohra

23.10.1921
Dublin, Irlandia
Zmarł John Boyd Dunlop
 

Dunlop znany jest jako wynalazca opony pneumatycznej, co zapoczątkowało rozwój przemysłu gumowego i samochodowego.

John Boyd Dunlop (ur. 5 lutego 1840, zm. 23 października 1921) był szkockim wynalazcą, z zawodu weterynarzem, który w 1887 roku wynalazł pierwszą praktyczną oponę pneumatyczną (czyli oponę wypełnioną sprężonym powietrzem, a nie wykonaną z litej gumy, jak wcześniej). Jego innowacja, stworzona, aby poprawić komfort jazdy na rowerze swojego syna, zrewolucjonizowała przemysł transportowy.

Opony Dunlopa szybko stały się standardem w rowerach, a później znalazły zastosowanie w samochodach, zasadniczo przyczyniając się do rozwoju motoryzacji. Dunlop założył firmę Dunlop Pneumatic Tyre Company, która stała się jednym z wiodących producentów opon na świecie.

Ciekawy jest fakt, że Dunlop wymyślił swoją oponę „na nowo”, gdyż jako pierwszy wynalazł ją Robert Thomson w 1845 r. Dunlop jednak nic o tym nie wiedział i to on opatentował wynalazek jako pierwszy.

08.11.1895
Würzburg, Niemcy
Wilhelm Roentgen odkrył promienie X
 

To przełomowe odkrycie było (jak wiele innych) przypadkowe.

Roentgen eksperymentując z katodowymi lampami próżniowymi, zauważył nieznane wcześniej promieniowanie, które miało zdolność przenikania przez różne materiały i tworzenia obrazów na fotopłytach.

Roentgen początkowo ochrzcił swoje odkrycie "promieniami X", używając litery "X" jako symbolu niewiadomej w matematyce. Później te promienie zaczęto nazywać "promieniami Roentgena".

Wkrótce potem, 5 stycznia 1896 roku, austriacki fizyk Franz Exner i jego student, Ludwig Haschek, zademonstrowali publicznie działanie promieni X w Wiedniu. Ta był jeden z pierwszych pokazów możliwości nowo odkrytej technologii i przyczynił się do jej szybkiego rozpowszechnienia w świecie nauki i medycyny. Dziś znaczenia promieni X jest niepodważalne.

Przeczytaj więcej o Wilhelmie Roentgenie